Ścieżka przyrodnicza-Biała Niżna

Z dziejów Białej Niżnej

Biała Niżna to jedna z 16 miejscowości wchodzących w skład Gminy Grybów. Położona jest w dolinie rzeki Białej Tarnowskiej i stąd jej nazwa.
Graniczy z Gródkiem, Wyskitną, Stróżami , Siołkową i Grybowem. Miejscowość liczy 2 457 mieszkańców ( stan z 31.12.2004 r.). Ślady bytowania człowieka na tym terenie sięgają czasów prehistorycznych.

Biała Niżna wraz z Białą Wyżną i Siołkową istniała jeszcze przed założeniem Grybowa. W dniu 15 maja 1340 roku król Kazimierz Wielki zezwolił mieszczaninowi sądeckiemu Hankowi, synowi Jana Bogacza, założyć miasto na terenie wsi wcześniej już przez niego lokowanych nad rzeką Biała. Wsie te: Biała Niżna, Biała Wyżna i Siołkowa, wchodząc w skład klucza królewskich dóbr grybowskich dzieliły losy miasta.

W pierwszej połowie XIX wieku miejscowość stanowiła własność rodziny Hoschów. Wiosną 1915 roku Biała Niżna była miejscem koncentracji wojsk austriackich i niemieckich przed bitwą gorlicką. 20 sierpnia 1942 roku uległo likwidacji grybowskie getto. 360 Żydów gestapowcy przewieźli ciężarowymi samochodami do Białej Niżnej i wystrzelali nad przygotowanymi tam wcześniej masowymi grobami. W miejscu kaźni obecnie znajduje się pomnik poświęcony wymordowanym Żydom.

W okresie II wojny światowej mieszkańcy Białej Niżnej walczyli w oddziałach Armii Krajowej. Ponadto prowadzono tutaj tajne nauczanie. Nauka odbywała się w szkole, w mieszkaniach nauczycielek, domowych ogródkach, a uczennice nosiły zawsze wełnę i druty, aby w razie rewizji niemieckiej pozorować zajęcia praktyczne. Obecnie Biała Niżna to prężnie rozwijająca się wieś, a jej mieszkańcy nie boją się wdrażać nowoczesnych rozwiązań, tj. hodowla strusia afrykańskiego czy pstrąga tęczowego.

W Białej Niżnej znajduje się stary, zabytkowy dworek, przekazany w testamencie przez hrabinę Konstancję Stadnicką ss. św. Dominika, który obecnie pełni funkcję klasztoru Sióstr Dominikanek. Obok klasztoru w 2000 roku został wybudowany Kościół Parafialny pod wezwaniem Miłosierdzia Bożego. W pobliżu wyżej wymienionych budowli umiejscowione są Szkoła Podstawowa i Gimnazjum im. św. Jana Kantego. Warto wspomnieć, że tutejsza szkoła początkami sięga końca XIX wieku.

I PRZYSTANEK : STAW


 Trasa ścieżki przyrodniczej rozpoczyna się przy stawie, który znajduje się niedaleko Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w Białej Niżnej.
Wszelkiego rodzaju tereny podmokłe i wodne zawsze stanowią ostoję dla licznych gatunków roślin i zwierząt często rzadkich lub bardzo rzadkich.
W biocenozie stawu wyróżnia się strefy roślinności występującej na jego brzegu (Turzyca pospolita /Carex fusca/, Krwawnica pospolita /Lythrum salicaria/, Kosaciec żółty /Iris pseudoacorus/, Strzałka wodna /Sagittaria sagittifolia/, Pałka szerokolistna /Typha latifolia/, Trzcina pospolita /Phragmites communis/, Tatarak zwyczajny /Acorus calamus/) oraz w jego tafli wodnej (Rdestnica pływająca /Potamogeton natans/, Grzybień biały /Nymphaea alba/, Grążel żółty /Nuphar luteum/, Rzęsa drobna /Lemna minor/).

Wielkość i bogactwo gatunkowe stref zależeć może od wielu czynników kształtujących warunki środowiska wodnego np. zawartość tlenu, przejrzystość wody jak również sąsiadującego ze stawem otoczenia. Nad stawem często można obserwować ważki /Odonata/ polujące na owady licznie tu występujące, siedząc na roślinności wodnej lub w locie nad lustrem wody. Zwierzętami bardzo ściśle związanymi ze zbiornikami wodnymi są żaby: żaba trawna /Rana temporaria/ oraz żaba wodna /Rana esculenta/, których cały rozwój odbywa się w wodzie.

II PRZYSTANEK : ZADRZEWIENIA ŚRÓDPOLNE

W środowisku zarośli, śródpolnych krzewów, zakrzaczonych miedz i dzikich żywopłotów spotykamy liczne gatunki roślin, które gdzie indziej już dawno wyginęły lub są bliskie wyginięcia. Zarośla jako odrębne środowisko istnieją od czasu, gdy ukształtowały się rozległe, duże obszarowo, pola uprawne. Często są one pozostałością po terenach leśnych.

W zadrzewieniu śródpolnym można wyróżnić trzy grupy roślinności. Leszczyna pospolita /Corylus avellana/ należy do grupy roślin dostarczających licznym gatunkom zwierząt pożywienia. Do tej grupy należą również: Buk pospolity /Fagus silvatica/ , Jarząb pospolity /Sorbus aucuparia/, Dąb szypułkowy /Quercus robus/ . Kolejną grupę gatunków stanowią drzewa i krzewy, których zadaniem jest stwarzanie osłony i schronienia dla zwierząt. Przykładem jest tu wiciokrzew suchodrzew /Lonicera xylosteum/, który tworzy gęsty i zwarty gąszcz gałęzi dających skuteczną osłonę dla przebywających wśród nich zwierząt. Śliwa tarnina /Prunus spinosa/ najczęściej zwana krótko tarniną oraz Lipa drobnolistna /Tilia cordata/ są przykładem gatunków, których główne znaczenie polega na dostarczania pożytku dla pszczół.

Ten typ środowiska prezentują następujące gatunki zwierząt: Ślimak winniczek /Helix pomatia/, Biegacz złoty /Carabus auratus/, Ryjówka malutka /Sorex minutus/, Sroka /Pica pica/, Dzierzba rudogłowa /Lanius senator/ . Obecność wielu zwierząt związanych ze środowiskiem śródpolnych zadrzewień ma duże znaczenie w ograniczaniu niektórych szkód w uprawach, np. w ograniczeniu występowania niektórych szkodników. Śródpolne zadrzewienia przyczyniają się do znacznego wzrostu różności gatunkowej na terenach nie porośniętych lasami.

III PRZYSTANEK : SIEDLISKO JODŁY


 W lesie można spotkać liczne siedliska Jodły pospolitej / Abies alba /, drzewa iglastego osiągającego do 50 m. wysokości.Występuje tu duże bogactwo grzybów podstawkowych np. Borowik szlachetny /Boletus edulis/, Mleczaj rydz /Lactaris deliciosus/, Kozak sosnowy /Leccinum vulpinum/, które żyją w symbiozie z drzewami iglastymi ( mikoryza, grzybokorzeń ). Mikoryza polega na współżyciu grzybów z korzeniami roślin naczyniowych opartym na obustronnych korzyściach. Dzięki mikoryzie roślina uzyskuje większą powierzchnię chłonną i dostęp do substancji pokarmowych rozkładanych i wchłanianych przez grzyby. Rośliny dostarczają współżyjącym z nimi grzybom składników organicznych w postaci produktów asymilacji transportowanych z liści do korzenia. Lasy pozbawione grzybów żyjących w mikoryzie są bardziej podatne na choroby, suszę i zanieczyszczenia.

Na pniach drzew występują liczne porosty. Partnerami w symbiozie porostowej są grzyby workowce, rzadziej podstawczaki oraz glony z gromady sinic, zielenic i sporadycznie z klasy różnowiciowców. Jest to współżycie korzystne dla obu partnerów, z wyraźnym jednak rozdziałem funkcji, w którym produkcja substancji organicznych przypada glonowi, grzyb zaś ma za zadanie zaopatrywanie w wodę i sole mineralne. Porosty są uznanymi bioindykatorami, czyli biologicznymi wskaźnikami czystości powietrza. Poszczególne gatunki mają określoną tolerancję na jego zanieczyszczenie, głównie przez dwutlenek siarki.
Liczne mchy i widłaki tworzą zielony dywan w tej części lasu. Podszyt stanowią paprocie: Narecznica samcza / Dryopteris filix – mas / i Orlica pospolita / Pteridium aquilinum /.

IV PRZYSTANEK : MIEJSCE ODPOCZYNKU

Na polanie znajduje się wiata, pod którą można odpocząć po przebytej trasie i nabrać sił przed dalszą drogą. Jest tutaj także miejsce na rozpalenie ogniska i upieczenie kiełbasek. Odpoczywając można wsłuchać się w śpiew i odgłosy ptaków zasiedlających te tereny: dzięcioła /Picinae/, jaskółki /Hirundo/ , kukułki /Cuculus/, skowronka /Alauda/, szpaka /Sturnus/, sroki /Pica/, sowy /Nyctea/, wróbla /Passerinae/, a także krążących po niebie jastrzębi /Accipiter/.

Przed wiatą rozpościerają się bujnie porośnięte i bogato kwitnące łąki typowe dla terenów leśnych. Oprócz traw można spotkać liczne zioła i chwasty takie jak: Dziurawiec zwyczajny /Hypericum perforatum/, Jaskier ostry /Ranunculus acer/ i rozłogowy /Ranunculus repens/, Babka lancetowata /Plantago lanceolata/ i zwyczajna /Plantago maior/, Knieć błotna /Caltha palustris/, Oset nastroszony /Carduus acanthoides/, Pokrzywa zwyczajna /Urtica diolca/.

Wiele występujących tutaj roślin ma właściwości lecznicze. Można je wykorzystać w ziołolecznictwie ze względu na niewielkie zanieczyszczenie środowiska w tych okolicach np. dziurawiec przy schorzeniach przewodu pokarmowego, w nerwobólach, bezsenności i wyczerpaniu nerwowym, czy też liście pokrzywy jako środek moczopędny, przeciwkrwotoczny i przeciwbiegunkowy. Najciekawszym zjawiskiem na tym przystanku jest bijące źródełko znajdujące się na skraju lasu.

V PRZYSTANEK : PUNKT WIDOKOWY

Z miejsca przystanku roztacza się piękny widok - punkt widokowy - na Białą Niżną, sąsiednią wieś Gródek oraz na wzniesienia: górę Chełm ( 779 m. n.p.m.), Matelankę, Liszkową Górę ( 562 m. n.p.m.), MaślanąGórę ( 753 m. n.p.m. ).

Z tego miejsca można także obserwować gniazdo Bociana czarnego / Ciconia nigre /. W Polsce występują dwa gatunki reprezentujące rodzinę bocianią – Bocian biały / Ciconia ciconia / i Bocian czarny / Ciconia nigre/. Oba są prawnie chronione. Polska była i jest przede wszystkim królestwem bociana białego. Takie bogactwo bocianów zawdzięczamy naszemu krajobrazowi, w którym ptaki te znajdują wiele miejsc nadających się do założenia gniazd i licznym jeszcze zasobnym w pokarm siedliskom. Jak widać los bocianów w Europie zależy w największej mierze od Polaków. Działania Polski w dziedzinie ochrony bociana to przecież ochrona wspólnego europejskiego dziedzictwa przyrodniczego.

VI PRZYSTANEK : űRÓDEŁKO Z WODĄ MINERALNĄ


Idąc drogą biegnącą wśród łąk prowadzącą do przystanku V można spotkać liczne okazy Skrzypu polnego / Equisetum arvense /. Ziele to stosowane jest jako środek pomocniczy w gruźlicy płuc, w miażdżycy naczyń, w stanach zapalnych dróg moczowych oraz jako środek remineralizujący. Napar jest używany do mycia głowy przy wypadaniu włosów, a odwary w chorobach skórnych. Ściany komórkowe skórki okrywającej łodygę skrzypu zawierają aż 8 % krzemionki nadającej im ostrość.

Schodząc niżej napotkać można leśne źródełko z wodą mineralną. Sądząc po smaku i zapachu można stwierdzić, że zawiera ona liczne siarczany. űródełko obrośnięte jest przez łan Śledzienicy skrętnolistnej / Chrysosplenium alternifolium / kwitnącej wczesną wiosną. Jej kwiaty zapylane są przez ślimaki. Baczny obserwator może tutaj zobaczyć także tropy zwierząt, najczęściej Sarny / Capreolus capreolus /, gdyż w tej okolicy występuje jej siedlisko a także Zająca szaraka / Lepus europaeus /, Dzika / Sus scrofa /, Lisa / Vulpes vulpes /, Wilka / Canis lupus /, Kunę leśną / Mustela nivals / i domową / Mustela martes /. Na łąkach i ugorach często spotyka się Kreta / Talpa europaea / i różne gatunki myszy / Apodemus /.
VII PRZYSTANEK : MROWISKO


Tuż przy drodze w lesie znajduje się kopiec Mrówki rudnicy /Formica rufa/, chronionego gatunku owada z rzędu błonkówek, która w tych okolicach niezwykle często je buduje. Gatunek ten żyjący w koloniach buduje mrowisko (formikarium) o skomplikowanej formie, wielopiętrowej sieci tuneli i komór wykopywanych w ziemi, a częściowo w kopcach usypanych z cząstek ziemi i materiałów pochodzenia roślinnego np. z liści, igieł lub źdźbeł. W mrowisku odbywa się cały cykl rozwojowy mrówek i przechowywane są zapasy pożywienia. Pospolite w całym kraju mają duże znaczenie gospodarcze. Jako owady drapieżne ograniczają liczebność owadów leśnych, w tym także szkodliwych. Potrafią upolować nawet tak okazałą zdobycz, jak szarańczaki lub duże gąsienice. Zagrożone broniąc się wystrzykują kwas mrówkowy.

VIII PRZYSTANEK : SOSNA

Pośród łąk użytkowanych kośnie przy drodze rośnie Sosna zwyczajna / Pinus sylvestris /, pod którą często odpoczywają zmęczeni pracą na roli rolnicy. Sosna jest drzewem tolerancyjnym co do warunków środowiska, o wielkim znaczeniu dla leśnictwa. Miękkie, żywiczne drzewo jest podstawowym materiałem budulcowym i stolarskim, stosowane także do produkcji papieru. Z żywicy pozyskuje się terpentynę i kalafonię, z gałązek olejki lotne dla przemysłu kosmetycznego, a pączki służą do produkcji leków wykrztuśnych.

Na łąkach występuje roślinność łąkowa z udziałem Pięciornika kurze ziele /Potentilla erecta, Niezapominajki błotnej /Myosotis palustris/, Maka polnego /Papaver rhoeas/, Wełnianki wąskolistnej /Eriophorum angustifolium/, Wilczomlecza sosnka /Euphorbia cyparissias/, Dzwonka rozpierzchłego /Campanula pauli/, Storczyka plamistego /Orchs maculata / oraz różnych gatunków jaskra. Na polach można napotkać bażanty, kuropatwy i przepiórki, a na skrajach lasów – jarząbki. Z gadów trafiają się: zaskroniec, żmija i jaszczurki.

Przy drodze biegnącej przez łąki i prowadzącej do następnego przystanku licznie występują krzewy Dzikiej róży /Rosa canina/, Głogu jednoszyjkowego /Crataegus monogyna/ oraz Bzu czarnego /Sambucus nigra/. Rośliny te a zwłaszcza ich owoce znalazły zastosowanie w ziołolecznictwie.

IX PRZYSTANEK : PASIEKA


Na trasie naszej ścieżki spotkać można pasiekę. Korzyści związane z pszczelarstwem są wielorakie. Oprócz zbioru miodów i innych pożytków pszczelich dużą korzyścią jest również zapylanie przez pszczoły licznych gatunków roślin, w tym wielu uprawnych, od czego zależy później urodzaj owoców i nasion.
W pszczelarstwie prowadzi się najczęściej hodowlę Pszczoły miodnej /Apis mellifera/, gatunku owada z rzędu błonkówek pochodzącego z Azji Południowej, który tworzy polimorficzne społeczeństwa (rodziny, roje). Przeciętny rój liczy ok. 50 tys. osobników i składa się z jednej samicy płodnej (matki), bardzo licznych samic niepłodnych (robotnic) oraz samców (trutni). Robotnice pełnią w społeczeństwie rozmaite, niereprodukcyjne funkcje – karmią matkę i larwy, gromadzą pokarm (pyłek kwiatów, nektar, spadź), wytwarzają miód oraz budują plastry pszczele. Szczególnie godne uwagi są „tańce pszczół”, za pomocą których robotnice, które znalazły źródło pokarmu, przekazują swym towarzyszkom w ulu informacje o jego istnieniu, położeniu, zasobności oraz odległości od niego.

W sąsiedztwie pasieki znajduje się farma Strusia afrykańskiego / Struthio camelus /. W naturze występuje on na stepach i sawannach Afryki oraz na Półwyspie Arabskim. Jest to największy ptak świata. Wysokość samców dochodzi do 2,7 m, a waga kształtuje się w granicach 150 – 160 kg. Samice są nieco mniejsze i lżejsze. Struś żyje około 70 lat. Jego atutem są nogi oraz doskonały wzrok i słuch. Dzięki silnym kończynom mogą biegać z prędkością 70 km/h, a w razie niebezpieczeństwa potrafi kopać z siłą do 30 kg/cm2.

X PRZYSTANEK : POTOK SUDOŁ

Dziki, nieuregulowany strumyk, potok lub rzeczka, mają olbrzymie znaczenie z punktu widzenia spełnianych przez nie funkcji ekologicznych. Kręty potok wraz z brzegami i bujną otaczającą roślinnością stwarzają wspaniały widok. Dla zachowania piękna i bogactwa przyrody związanej z ciekami wodnymi niezbędne jest wyłączenie spod intensywnego użytkowania pasa ochronnego tworzącego otulinę.
Na szczególną uwagę zasługuje skupisko Robini akacjowej /Robinia pseudoacacja/, sadzonej często jako drzewo ozdobne oraz miododajne. Kwiaty białe, motylkowe, silnie pachnące, zebrane w zwisłe grona są chętnie odwiedzane przez pszczoły.
Po powodzi, która miała miejsce w lipcu 2004 roku część roślinności rosnącej wzdłuż potoku wraz z robinią została usunięta w celu pogłębienia koryta potoku, zabezpieczając w ten sposób pobliskie gospodarstwa przed następnymi powodziami.

Idąc wzdłuż potoku można obserwować pasmo Leszczyny pospolitej /Corylus avellana/, a z roślin zielnych Rumian polny /Anthemis arvensis/, Niezapominajkę polną /Myosotis arvensis/, Świerząbka orzęsionego /Chaerophyllum hirsutum/, Jastrzębca baldaszkowego /Hieracium umbellatum/.
Przykładem ze świata zwierząt obrazującym mechanizmy przystosowawcze umożliwiające życie w środowisku wodny są liczni przedstawiciele owadów, np. larwy Jętki pospolitej /Ephemera vulgata/. Larwy jętek żyją w ciekach wodnych - swobodnie w nich pływają lub zagrzebują się na dnie w mule. Stroniące od światła larwy w ciągu dnia prawie zawsze siedzą pod kamieniami, odżywiają się glonami lub drobinami organicznego mułu z dna.

XI PRZYSTANEK : HODOWLA PSTRĄGA TĘCZOWEGO

Ostatni przystanek znajduje się przy stawie, w którym jest prowadzona hodowla Pstrąga tęczowego /Oncorhynchus mykiss, Salmo gairdneri / gatunku ryby z rodziny łososiowatych. Obecnie pstrąg tęczowy hodowany jest z powodzeniem w odpowiednich partiach rzek, stawach i gospodarstwach rybnych. Grzbiet pstrąga tęczowego jest niebieskoszary lub zielonoszary. Wzdłuż jaśniejszych boków biegnie barwna „tęczowa’ smuga. Gatunek ten osiąga przeciętnie około 35 cm długości i ciężar około 1 kg. Początkowo odżywia się małymi bezkręgowcami, a później fauną denną, mniejszymi rybami i owadami. Duże okazy szczególnie lubią ryby, lecz chętnie akceptują pożywienie zastępcze ( żywność granulowaną itp.). Pstrąg tęczowy ma duże znaczenie gospodarcze. Jest on znanym przysmakiem, a jako ryba „porcyjna” w większości krajów europejskich jest sztucznie wylęgany.